Patrimonio desprotexido, patrimonio perdido.

Nunha vila cunha historia tan recente como a da Estrada é un luxo que se conserven casas do primeiro cuarto do século XX e incluso de finais do XIX. Moitas están diseminadas entre grandes moles, aínda que hai varias conxuntos de interese en rúas como a San Paio e a Calvo Sotelo-Ulla. Son vivendas unifamiliares que naceron a carón dunha importante vía de comunicación, neste caso a de Santiago e a de Carril – Pontevedra.

Cun largo de entre dous e catro vans, sobresaen as casas de planta baixa cunha ou dúas alturas e ventás de aire, balcóns ou galerías. Era frecuente que o baixo se destinase a local comercial e que tiveran unha pequena horta na parte traseira.

Entre as máis antigas das que se coñece a data están a de José Trigo (Silva Paramá), de 1876 e ampliada un século despois, na esquina da praza da Farola coa rúa Peregrina; a da familia de Virxinia Pereira, en cuxo baixo estivo a ferretaría Parrondo, de 1889 aínda que con permiso municipal de 1905, hoxe totalmente reformada; ou a da casa de comidas Modesto que antes albergara a mítica pensión de Mato, onde durmía Castelao nas súas visitas á Estrada, no número 11 da rúa San Paio. Malia ser de 1890 e destacar por non ter sido mal reformada nin ampliada, o seu estado de abandono é preocupante.

Por desgraza, cada día son máis as casas que se ven deshabitadas, e en venda, no centro da vila. Casas que van esmorecendo e que logo se declaran en ruína. Un mal, o da da declaración de ruína -en moitas ocasións buscado- ao que neste concello habería que engadir o do pésimo e deficiente catálogo do PXOM.


Nº 27 de Calvo Sotelo en 2008

Así, por unha banda, poderiamos falar das casas que están inventariadas pero ás que se lle permite facerlle “de todo”, sempre que conserven a fachada. Entre as obras permitidas incluso está a adición de plantas! É o caso, por exemplo, do que pretenden facer no edificio do antigo instituto da rúa Serafín Pazo.

Por outro lado están as casas que, aínda que merecedoras de ser recollidas en dito catálogo, milagrosamente non o están, polo que se poden tirar na súa totalidade e non pasa nada, sexan ou non “históricas”. E isto pode que sexa o que lle aconteza nas próximas semanas á do número 27 da rúa Calvo Sotelo (antes 20 da rúa de Riestra), onde ata hai pouco tempo estivo a librería Faro.

A casa pertenceu a Carmiña Brea e, segundo unha pequena placa de mármore que hai na fachada, data de 1888. Trátase dunha construción de planta baixa e dúas alturas que perdeu a carpintaría de madeira por unha de aluminio pero que conserva os trazos da arquitectura de finais do XIX dunha vila nacente como A Estrada.

Anuncio en “El Emigrado” (1932)

En tempos, o seu baixo acolleu a ferretería “El Candado”, de Serafín Brea, e tamén serviu como almacén de bombonas de butano de Bastida.

A rúa na que se sitúa a casa data de mediados do século XIX e é o eixo vertebrador da vila. De aí que ata finais do século XIX fora coñecida como rúa Principal, á que lle seguiron os nomes de ‘Marqués de Riestra’, ‘Manuel Porto Verdura’ e, desde 1937, “Calvo Sotelo”, denominación que incomprensiblemente pervive na actualidade.

Cartel da rúa Calvo Sotelo en 2019

Unha mágoa que a memoria viva dunha vila, visible nas súas construcións, sega a perderse en pleno século XXI por falta de sensibilidade e de protección.

A Alameda da Estrada

O concello con plantas diante

A finais do século XIX, en moitas vilas e cidades galegas construíronse alamedas como unha das medidas adoptadas dentro de políticas hixienistas. Pulmóns verdes para o ocio e o lecer dotados con bancos, palcos para a banda de música e fontes.

No caso da Estrada, a alameda comeza a xurdir despois de 1916, cando se axardinan zonas do contorno do consistorio recén inaugurado. Nun primeiro momento, e seguindo a Arca Caldas, plantáronse diversas especies na praza da fachada principal, sobre todo acacias, nun xardín que seguía ata a liña da rúa Justo Martínez. Despois de 1925, en plena febre do verme da seda, realizouse unha plantación de moreiras na parte posterior do edificio. Anos máis tarde proxéctase a construción do parque como tal, trasladando ao lado norte do concello os parterres que había diante e instalando o palco da música.

Paseo central

En xuño de 1953, nun especial sobre as festas publicado en ‘El Pueblo Gallego’, o fiscal municipal Francisco Luaces Gil escribiu unha crónica de opinión sobre os xardíns municipais. Nela expresaba que o pobo podía, e debía, aspirar a un parque máis grandioso e superior ao actual.

Pouco tempo despois parece que esa “superioridade” se conseguiu, pois na ortofoto do voo americano de 1956 xa se observa que o aspecto e tamaño que ocupaba nesa época era similar ao que tivo ata hai unhas semanas.

Estanque

Unha das primeiras intervecións que se acometeron na alameda foi en 1962 e consistiu no cambio dalgunhas das árbores máis vellas por outras de sombra , así como no adecentamento do quiosco-bar, da paxareira e das farolas. Como curiosidade, na nova na que se recolle esta información tamén se sinalaba que acababan de plantar un cento de plátanos no Estadio Municipal, recinto que na actualidade tampouco se conserva.

Aínda que eu non me criei na vila, lembro como co paso dos anos foi cambiando o seu aspecto. E ben seguro que ninguén esquece as gaiolas do peche ou o estanque de ocas e parrulos.

Agora veñen tempos novos. E para facer un pouco de memoria, estamos a subir ás redes sociais fotos da alameda e da praza do concello coa etiqueta #alamedadaestrada. Se subides algunha imaxe e tedes o voso perfil privado, podedes poñela pública para que chegue a máis xente. Tamén estaría ben aportar toda a información que saibamos: data, autoría, persoas que saen (se saen)… E que bonito facer unha exposición como a que se fixo en Pontevedra das Palmeiras!

[As primeiras imaxes son do fondo fotográfico do Museo do Pobo Estradense “Manuel Reimóndez Portela”, da colección Terita Varela e Lolo Casagrande. As dúas últimas -entrada e peche lateral- son do meu pai, Ramiro Sánchez García, de finais dos anos 80].

Edificio da antiga biblioteca da Estrada

O edificio da antiga biblioteca da Estrada sitúase na rúa Serafín Pazo, entre as prazas do concello e da farola. Unha rúa definida por Olimpio Arca como a da cultura estradense polos usos que, como veremos, chegou a ter esta construción, aínda que pouco a pouco foise convertendo na rúa da incultura por mor dun urbanismo sen control.

O promotor e construtor da obra foi José Sanmartín Constenla, natural da parroquia da Somoza. Malia non conservarse o proxecto da mesma, segundo unha inscrición situada nunha das portas dataría de 1931. O edificio foi concibido para vivendas do propietario e familia. Porén, o primeiro uso coñecido sería o de instituto de ensinanza media trala sinatura dun contrato de aluguer en 1933 co concello por 4000 pesetas anuais. Tempo máis tarde pasaría a ser o colexio autorizado Inmaculada Concepción.

Desde finais dos anos 50 e ata os 70, o concello volve a alugar o inmoble, primeiro para biblioteca e logo para aloxar as dependencias municipais mentres se reformaba a casa consistorial. Posteriormente, comezaría a súa andaina como escola de Formación Profesional, acollendo despois novamente as instalacións da biblioteca pública municipal. Con todo, en xaneiro de 1988, a prensa facía eco do lamentable estado no que se atopaba o local destinado a biblioteca, insistindo na necesidade de atopar un mellor.

Tralo traslado da biblioteca á casa da cultura, o inmoble cae no esquecemento ata o 2003. Neste ano, unha empresa inmobiliaria solicitaría licenza para a construción dun bloque de vivendas. Un proxecto que, afortunadamente, se paralizou debido á falta do planeamento urbanístico e á suspensión de licenzas urbanísticas. Porén, nestes días volveu aparecer a noticia na prensa. Así, a construtora local Bamarti construirá un edificio de 26 vivendas. Ao parecer, respectará a fachada histórica, aínda que ampliando o número de plantas. Un feito ben triste para o patrimonio urbano estradense que non implica outra cousas que a perda definitiva do ben ecléctico.

Análise formal

Trátase dunha edificación de planta cuadrangular que consta de baixo e unha altura. Construída en cantaría e formigón, posúe cuberta a dúas augas con tella plana. A fachada principal organízase a través de tres rúas, seguindo as laterais a mesma disposición simétrica.

Na planta baixa, dúas portas flanquean un gran van central. Enriba deste, na primeira planta, ábrese un balcón con varanda de formigón, mentres que aos lados se atopan dúas portas de aire. A particularidade destas xorde ao dispoñer dunha plataforma cara ao exterior, pois asemella que nun primeiro momento ían ser balcóns.
En canto á rúa principal, máis ancha que as laterais, ten unha organización semellante. Na planta baixa disponse un gran oco central cunha porta a cada lado. Porén, o tratamento é diferente ao dos outros vans, xa que o linteis posúen forma de arco, o que lle confire maior importancia ao corpo, resaltado polo almofadado do mesmo. No primeiro piso, seguindo a liña marcada polas portas inferiores, ábrense tres balcóns sobre ménsulas profusamente decoradas. Todo o conxunto estaba rematado por unha cornixa cunha balaustrada con floreiros, aínda que a da rúa esquerda foi sacrificada tralo engadido do baixo cuberta a finais dos anos 90.
No que se refire ás fachadas laterais, a esquerda é medianeira con outro edificio, mentres que na da dereita só se abren pequenos vans cadrados a media altura. Finalmente, a posterior, orientada cara ao oeste, presenta unha sinxeleza construtiva, con portas no baixo e fiestras no primeiro piso, pero sen ningunha decoración.
A nivel ornamental destacan o almofadado do baixo da rúa principal, ás ménsulas dos balcóns e os capiteis das pseudopilastras do van central. Tamén son salientables os balaústres de ferro que posúen as portas na parte superior, e o peche dos balcóns, xunto co remate do edificio. Finalmente, habería que nomear os azulexos utilizados no remate das divisións verticais das rúas ou nos vans da planta baixa do corpo dereito.

O interior atópase moi modificado e en estado ruinoso. A estrutura comeza a sufrir as consecuencias do abandono, das humidades e dos animais que aniñan na armazón da cuberta. A reforma que sufriu non está documentada, aínda que segundo testemuñas podemos afirmar que si que a houbo, xa que se lembran como era antes. Ao parecer, o máis salientable era a disposición central dunha escaleira imperial, semellante á que tivo a casa do concello e que tamén se perdeu.

Análise tipolóxica

O edificio da antiga biblioteca podemos relacionalo co movemento ecléctico que se desenvolveu en Galicia a principios do século XX. Son varias as semellanzas que atopamos neste inmoble en relación con outros realizados en cidades como Vigo, Pontevedra ou Santiago.
O uso dunha cantaría granítica será un dos rangos distintivos empregados por José Sanmartín na Estrada, mantendo un diálogo coas novas solucións que desde finais do século XIX se adoptaban no sur da provincia de Pontevedra. Xunto a este, destacan o almofadado do baixo, a horizontalidade dos corpos, a simetría na apertura dos vans e as pilastras xigantes que percorren a fachada verticalmente.
En canto á decoración, utiliza recursos modernistas como os balaústres dos balcóns e da cornixa, as ménsulas ou os azulexos de separación dos vans e do coroamento das pilastras.
Nesta obra promovida e executada por Sanmartín, vemos o mesmo tipo de peche dos balcóns e das portas de aire que os utilizados en outras obras na Estrada, tanto no casco urbano como no rural. Así, os balaústres son similares aos da súa casa da Somoza e a varanda de flores á dun panteón do cemiterio de Figueroa. Porén, as influencias máis directas tenas nas obras que construíu na praza de Galicia para Porto Verdura, e na casa do concello de Franco Montes.

Adeus á Casa de Portela en Villa Brasil (A Estrada)

No mes de xaneiro de 2001 tiven a oportunidade de estar na coñecida como “Casa de Portela”, situada no barrio estradense de “Villa Brasil”, actual rúa Fernando Conde. As súas propietarias, coas que acudín a vela, tíñana á venda, pero ían a miúdo por alí para ventilala e favorecer a súa conservación.

Vista xeral desde a rúa Fernando Conde en 2001
Vista da horta co engadido para sanatorio

Vista das escaleiras desde a entrada
Vista dun corredor na planta principal
Detalle da galería exterior do solario
Varios anos despois da miña incursión, a casa foi vendida (ca. 2004-5), coido que directamente á inmobiliaria Promociones Ramallosa Cinco SL, que pretendían construír en toda a mazá. Desde ese momento, as portas de aire dos seus balcóns quedaron abertas para sempre e as súas reixas desapareceron. Con chuvia e con sol, o paso do tempo foi motivando un deterioro progresivo. A clave? A ruína. Unha acción provocada para acadar a declaración de ruína técnica e económica e a conseguinte licenza de derrube. Pero o PXOM non se aprobou, as licenzas paralizáronse e a “Casa do Paxariño” (no seu baixo houbo un bar con ese nome) foi salvándose, malia que as obras xa comezaran na parte posterior da finca. Unha escapatoria que durou case dez anos, pois a semana pasada chegoulle o anuncio do seu día 🙁
Estamos ante unha obra de principios do século XX que debera estar protexida. De feito, no avance do catálogo do Plan Xeral de Ordenación Municipal de 1996, aparecía con protección “ambiental” e describíana así:

“su singularidad radica en su policromía. El balcón superior con retranqueo de la planta es solución frecuente ya vista. Curiosa la buhardilla para luces”.

Ademais, parte desa “singularidade” estaba no engadido posterior onde o médico Jesús Portela Fares tivera o seu “Sanatorio naturista”, que así se describía nunha nova no xornal El Emigrado do mes de xuño de 1927:

Sanatorio naturista.-
El competente médico de Estrada, D. Jesús Portela Fares está dando los últimos retoques a la instalación de su sanatorio naturista de Villa-Brasil.

Este importante establecimiento, destinado a devolver la salud a los pacientes por los procedimientos mas modernos, viene, desde luego a dar más realce a esta villa, y será un nuevo motivo para atraer a la misma la gente forastera.

E así se anunciaba:

Cabe lembrar que durante a primeiro terzo do século XX, A Estrada coñecíase como a “Villa Airista”. Así, por exemplo, en decembro de 1917, o catedrático de medicina de Santiago, Antonio Novo Campelo impartiu unha conferencia de extensión universitaria co título “Valor de La Estrada como estancia climatérica de altura media” na que explicaba a importancia do clima da vila e dos seus contornos. Un pobo recomendado para tomar os “aires” da montaña a doentes de tuberculose e outras afeccións pulmonares ou respiratorias. De feito, nesa mesma época, o filántropo vigués Fernando Conde Domínguez instalaba no linde coa parroquia de Lagartóns, no Sixto, “las simpáticas Colonias Escolares de Vigo” para que “los pequeñuelos”, “niños pobres de Vigo”, gozaran “de los salutíferos aires de esta comarca”. Outro edificio que, por desgraza, non está protexido e ten os anos contados.

A “Casa de Portela” ou a do “Paxariño” é a que eu coñecín como “Pajarera”. Igual por mor dunha mistura do nome do bar que estivo alí e as galerías acristaladas que poden asemellar un invernadoiro ou unha gaiola. A saber…

E como non localicei os negativos das fotos, as que aquí amoso sestán escaneadas da copia en papel, de aí a baixísima calidade.

Casa dos Tenreiro (Pontedeume)

  Circulando pola autoestrada Betanzos-Ferrol, á altura do concello de Pontedeume, chama a atención unha fermosa edificación que se entrevé a man dereita. Trátase da coñecida como “Casa Magdalena” ou, máis recentemente, como “de la linterna”, a raíz dunha novela publicada por Carlos de Castro Álvarez, profesor afincado na vila do Eume. Sitúase no lugar de Esteiro, na parroquia de Nogueirosa, á beira da estrada que leva cara as Fragas do Eume.
A casa foi mandada construír nos anos ’70 do século XIX pola familia Tenreiro Rodríguez, empresarios de Pontedeume. Presenta planta cuadrangular con tres alturas e baixo cuberta a catro augas cun lucernario no centro. Na fachada posterior, os vans da planta inferior semellan ser de medio punto, mentres que no primeiro e segundo piso ábrense portas de aire cunha distribución simétrica.

Pola contra, a fachada principal, na que se abre a porta de entrada flanqueada por pequenos vans, posúe menor altura e remátase cunha pequena campá. En canto ao interior, este organízase ao redor da escaleira que conduce á torre-miradoiro.

 No ano 1924, un dos propietarios do inmoble, o arquitecto Antonio Tenreiro, atopou no contorno da finca o coñecido como “Cudrifaz de Pontedeume” ou “Hermes Celta“. O achádego produciuse a raíz dunhas obras de desmonte para construír a estrada. Pero o inmoble agocha moi máis secretos no seu xardín. Un amplo espazo verde con mananciais, estanques, fontes e destacadas especies que constitúe un gran parque botánico. Entre todas as árbores son de salientar un teixo centenario e unha araucaria excelsa.

Tampa da Cova da Moura (Noia)

A Couva da Moura é unha anta situada na parroquia noiesa de Argalo. A estrutura megalítica componse de sete esteos na cámara e dous no corredor. Así, pertencería ao grupo de dolmens de cámara poligonal con tendencia circular, corredor curto e entrada estreita.

Cova da Moura (Argalo)

No verán de 1980 foi obxecto dunha intervención arqueolóxica dirixida por Carlos García Martínez. Nela atopáronse máis dunha ducia de puntas de frecha, machados, cerámica e mesmo un coitelo de sílex. Porén, xa naquela década non posuía a lousa cobertoira. Unha tampa sobre a que Murguía tiña dito que se atopaba nun lugar próximo. E curiosamente, a menos dun quilómetro podemos ver unha pedra chantada na entrada do CEIP Felipe de Castro da que a veciñanza afirma que se trata da tapa do tamén coñecido como Dolmen de Argalo.

Posible tampa da anta nun colexio próximo

Para máis información ver: AGRAFOXO PÉREZ, Xerardo: “Prehistoria e arqueoloxía da terra da Barbanza”. Noia 1986.

San Xoán da Cova

En 1928 apróbase o primeiro proxecto para a construción dun viaduto sobre o río Ulla, que será reformado sete anos máis tarde e retomado trala Guerra Civil. Ao obras darían comezo cara a 1945 e inauguraríanse en 1958.

A ponte do tren de Gundián convertiríase anos máis tarde nun dos símbolos arquitectónicos dos concellos de Vedra e da Estrada. Porén, este símbolo, despois do seu cincuenta aniversario, está a ser destruído polo progreso. Poida que nos anos 50, esta obra fora moi polémica, pero seguro que non o foi tanto como o novo viaduto do AVE. A destrución da paisaxe neste último caso é un feito máis que probable que se pode observar moi ben desde o castro de San Miguel (A Estrada). Probablemente, dentro de pouco tempo será vista como outra gran obra de enxeñería, non o dubido, pero daquela xa se esquenceu o impacto ambiental que provocou.


A construción do AVE tamén obriga a desviar un dos tramos máis bonitos da Vía da Prata ao seu paso polas Terras da Ulla.