Canleiros de Marcón (Pontevedra)

En Valadares, na “Casa do Outeiro”, consérvase un impresionante acueduto coñecido co nome de “Os Canleiros”. Trátase dun sistema de levada por medio dunha canalización de pedra e varios sifóns. A auga que corría pola canle empregábase para regar, para dar de comer ao gando e para uso doméstico, principalmente lavar e cociñar.

Un importante complexo hidráulico dunha casa grande na que se conserva documentación do XVII. Así, malia non conservar datos sobre a construción do canleiro, poderiámolo situar entre este século e seguinte, da mesmo maneira que o resto de edificacións que hai no conxunto etnográfico.
Cunha lonxitude duns 90 metros, a canalización atravesa a finca próxima á casa erguida sobre soportes de pedra a modo de piares. Desde aquí, adéntrase na eira como mesmo sistema de canle seguido de varios sifóns para dotar de auga á adega, á vivenda e ao lavadoiro.

P.D. Tanto as covas dos canteiros de Tomeza da entrada anterior coma estes canleiros de Marcón, co conxunto da Casa do Outeiro, coñecinos grazas a un dos roteiros polo patrimonio rural de Pontevedra organizados polo concello e realizado no mes de outubro.

Chozo de canteiros en Tomeza (Pontevedra)

Cruceiro homenaxe aos canterios
As terras de Pontevedra foron terras de grandes canteiros. Parroquias como Mourente ou Tomeza dan boa conta delo. Nesta última, un dos de maior sona foi o mestre Daniel, a quen se lle deben obras como as escaleiras da casa do concello de Pontevedra ou o cruceiro de San Xoán de Poio.
Un traballo que desenvolveron no só homes, senón tamén mulleres, quen picaban a pedra miúda que logo sería utilizada para facer estradas.
Como testemuño das horas que pasaban xunto á canteira quedan na zona unhas pequenas construcións coñecidas co nome de “covas” ou “chozos”. Utilizadas para resgardarse das inclemencias do tempo, tamén se usaban para descansar e comer.
Este chozo sitúase no monte de San Cibrán e daba servizo a traballadores da Canteira do Carrelo. Xunto a este exemplo, na zona consérvanse outros dous sobre os que se pode ler máis información na web do proxecto toponímico do Concello de Pontevedra “Chamámonos así”.

Chozo ou cova de canteiros en Tomeza
Restos dunha canteira          

Cetaria de Rinlo (Ribadeo)

A Cetaria de Rinlo é unha das moitas que se atopa na costa norte. Construíuse a principios do século XX aproveitando unha pequena cala na Punta Corveira, fronte á Pena dos Corvos. Posúe muros de lousa e unha comporta de ferro para regular a entrada e saída da auga. Criábanse toda clase de mariscos para a súa comercialización, principalmente centola e langosta.
A promotora do negocio, cara a 1904, foi María Luísa Soto, veciña de Santa Marta de Ortigueira. Anos máis tarde sería mercada polo familia Pose, orixinaria de Malpica, e o rinlego José Vázquez Oroza (1910 – 1999). Un auténtico emprendedor da época, José chegaría a ter tres cetarias na zona. A última entraría en funcionamento en 1954 e tamén sería a derradeira en pechar, permanecendo aberta ata principios dos anos ’90.

Muíño de Vento da Arousa

No Monte Pedrouzos da Illa de Arousa atópase outro muíño, pero de vento. Na actualidade está dentro dun recinto pechado, polo que só se deixa entrever a torre. Probablemente se tratara dun muíñofixo con cuberta xiratoria que, segundo algúns estudosos, se utilizaba cando o de mareas non funcionaba.
A única referencia histórica coñecida é a do dicionario Miñano, cando na entrada sobre Arousa recolle o seguinte “En esta isla hay … molinos harineros … y uno de viento muy útil para los pueblos del Grove y de la parte oriental de la ría”.
Construído en cantaría, posúe planta cilíndrica e dúas alturas. Na baixa, por un dos lados ábrese unha porta, mentres que polo outro hai unha entrada cegada. Pola contra, na planta alta abríanse tres fiestras, malia que unha tamén está tapiada. Debaixo desta, un pequeno oco rompe o ritmo da apertura dos vans. En canto á teitume actual, é de supoñer que se trata dunha cuberta plana de formigón, pois vense pequenos canos aliviadorios.
Este muíño de vento, xunto cos de Catoira, Valga e A Guarda, conforman un bo exemplo desta tipoloxía na provincia de Pontevedra.
Extracto do artigo “Os muíños e a Illa de Arousa” publicado na revista Dorna en xullo de 2010.
Máis información:
BAS LÓPEZ, Begoña: Muíños de Marés e de Vento en Galicia. Fundación Pedro Barrié de la Maza, A Coruña 1991.
Interrogatorio do Catastro do Marqués da Ensenada

Muíño de Mareas das Aceñas

O Muíño das Aceñas emprázase no oeste da Illa de Arousa, na enseada da Brava, entre a Punta Quilme e a Punta Revello. A alusión máis antiga que se relaciona coa súa existencia data de 1681, recolléndose nun documento os topónimos “Camiño as Aceñas”, “Mar das Aceñas” e “Lagoa das Aceñas”. Estas notas toponímicas contrastan coa ausencia de referencias nos foros redactados en 1609, o que fai pensar que a súa construción tivo lugar entre ámbalas dúas datas. Corrobora esta datación a presencia de certos elementos construtivos, como é o caso de trabateis ou tornachoivas sobre vans. No século XIX atopamos novos testemuños documentais, dunha banda, no dicionario de Miñano, na entrada “Arosa” onde se indica que En esta isla hay … molinos harineros en favor de la marea …; e doutra, no Boletín Oficial da Provincia de Pontevedra do 7 de outubro de 1842, menciona un establecimiento de molinos de marea
 
 A auga das mareas que pon o muíño en funcionamento acumúlase nunha presa durante a preamar. Pero esta das Aceñas posúe unha particularidade, pois presenta tres zonas diferentes comunicadas entre si. No muro da principal, situado na parte final da enseada, atópase o edificio. As outras dúas estaban á súa beira, construíndose en época máis recente un valado de ladrillo entre a presa maior e unha das anexas para reaproveitar o espazo como criadeiro de marisco. O valo da primeira posuía dúas comportas de madeira cuxo espazo, na actualidade, está cegado con cachotes.
O edificio, construído en cantaría, posúe tres alturas e está cuberto con tella plana a dúas augas. O baixo dedícase aos elementos motores, mentres que na principal están aos muíños e na cuberta á vivenda, hoxe en desuso. No que respecta á planta terrea, o espazo interior dividíase á metade, con dúas moas en cada lado, das que só se conserva unha, xunto cun forno.
Era un muíño de maquía, no que o muiñeiro cobraba unha cunca de millo por cada ferrado que lle levaban a moer. Estivo en funcionamento até a década de 1980, sendo un dos últimos desta tipoloxía en activo.
En Galicia hai documentados un total de catorce muíños de mar, dos que curiosamente tres se atopan nesta ría. Así, xunto ao da Arousa, en Catoira está o do Machón, na desembocadura do río Ulla; e en Cambados o da Seca, entre as puntas de Tragove e Fefiñáns.

Extracto do artigo “Os muíños e a Illa de Arousa” publicado na revista Dorna en xullo de 2010.

Máis información:
BAS LÓPEZ, Begoña: Muíños de Marés e de Vento en Galicia. Fundación Pedro Barrié de la Maza, A Coruña 1991.
Interrogatorio do Catastro do Marqués da Ensenada

Madeira de embarcacións en Muros

O pasado mes de xullo de 2009, Muros acolleu o IX Encontro de Embarcacións Tradicionais organizado pola Federación Galega pola Cultura Marítima e Fluvial. Durante tres días, conviviron unhas 150 construcións de diversas tipoloxías, apoiando ao evento actividades diversas como xornadas, obradoiros, exposicións ou concertos, nunha vila que se vestiu de madeira para tal fin.

Balandro “Joaquín Vieta”, construído en 1916 no Freixo (Outes) e restaurado en 2009. Propiedade da asociación do mesmo nome de Noia.
Dorna “Irmandinha”, construída para ir a América.
Propiedade dunha asociación do Grove. En depósito na Arousa.
Dorna de tope “Lavanqueira”, construída dentro do proxecto Desafío a Tope da FGCMF. Propiedade da Asociación Fasquía.

Dorna polbeira.
Privada. En depósito na A.C.D. Dorna
.

Dorna polbeira de tingladillo “Serviola”
da A.C.D. Dorna, en depósito no Museo do Mar de Vigo.

Buceta “Laranha”.
Propiedade da A.C.D. Dorna.

Buceta “Ostreira”. Construída en 2009 pola
A.VV. A Ostreira de Abelleira (Muros)
.

Lancha xeiteira “Nova Marina”, da Xunta, reconstruída dunha que apareceu enterrada. En depósito na A.C.D. Dorna.

Galeón “Nuevo Sofía”, unhas das primeiras grandes embarcacións restaurada. Propiedade da Asociación C. D. Rabandeira de Vilanova de Arousa.

Embarcacións vascas.
Propiedade da asociación Albaola de Gipuzkoa

Mostra dun estaleiro de Outes

Recreación dun secadeiro de congro

e de sardiña

Algas

Barcos de papiroflexia entre electrodomésticos

Escaparate con nós mariñeiros de pan

Xuvia (Narón)

A finais do século XVIII instalouse na desembocadura do río Xuvia, na ría de Ferrol, unha fundición de cobre para abastecer ao Arsenal da Marina. A Real Fábrica Nacional de Cobrería producía planchas de cobre e, durante uns anos, funcionou tamén como fábrica de armas.

Desde 1811 a 1868, con algún período de escaso funcionamento, fabricou moedas xunto coa Casa de Moneda de Segovia. Tralo cese da actividade, a fábrica, por medio de poxa pública, pasa a mans de Francisco de Barcón Quevedo, quen instala unha industria de tecidos.

Moeda aparecida nunha aldea da Estrada nos anos ‘8O do século XX. Polo ano que
aparece inscrito na mesma, 1846, poderíamos afirmar que se trata dunha moeda de
oito maravedís de cobre fundidos na Ceca de Xuvia, durante o reinado de Isabel II.

Pero en Xuvia tamén é de salientar a existencia dun muíño de mareas construído cara a 1775 polos empresarios de orixe francesa Juan Lestache e Francisco Bucau.

O alto rendimento que tivo o Muíño das Aceas, permitíu abastecer de fariña á comarca de ferrol, ademais de exportar os excedentes. En 1858 era o principal muíño en capacidade de producción na súa clase no país, recibindo o trigo do Báltico, América ou Santander.

Hórreo de Araño (Rianxo)


Popularmente dise que o hórreo de Carnota é o máis grande de Galiza, entendendo grande por lonxitude, non por capacidade. Así, sobre esta afirmación habería que aclarar dúas cousas. Por unha banda, que no concello de Carnota hai dous hórreos de gran lonxitude. Un atópase na parroquia de Santa María de Lira e mide 35 metros; mentres que o outro está en Santa Comba de Carnota e ten uns centímetros 34,76 metros.
Por outra banda, dicir que o hórreo de maior lonxitude atópase en Santa Baia do Araño, no concello de Rianxo. Igual que os outros dous exemplos carnotáns, sitúanse no contorno das igrexas parroquiais. Datado a mediados do século XVII, mide 37,05 metros de lonxitude, 2,40 de largo, 2,70 de alto e case 170 metros cúbicos de capacidade.

Eira de Imo

Na parroquia de San Xoán de Laíño, en Dodro, atópase un conxunto de hórreos coñecido como “A Eira da Lavandeira”. As construcións, datas no século XVIII, foron restauradas en 2002 pola Deputación da Coruña.

Máis información na web do Patrimonio Cultural Galego.