Cetaria de Rinlo (Ribadeo)

A Cetaria de Rinlo é unha das moitas que se atopa na costa norte. Construíuse a principios do século XX aproveitando unha pequena cala na Punta Corveira, fronte á Pena dos Corvos. Posúe muros de lousa e unha comporta de ferro para regular a entrada e saída da auga. Criábanse toda clase de mariscos para a súa comercialización, principalmente centola e langosta.
A promotora do negocio, cara a 1904, foi María Luísa Soto, veciña de Santa Marta de Ortigueira. Anos máis tarde sería mercada polo familia Pose, orixinaria de Malpica, e o rinlego José Vázquez Oroza (1910 – 1999). Un auténtico emprendedor da época, José chegaría a ter tres cetarias na zona. A última entraría en funcionamento en 1954 e tamén sería a derradeira en pechar, permanecendo aberta ata principios dos anos ’90.

Veterinario do Mosteiro (Nogueira, Meis)

Desde o ano 2004 a veciñanza de Meis dispón por vez primeira dunha pequena oficina de correos. Instalouse no veterinario do Mosteiro, na zona do mercado de gando, antigo Campo da Feira. Na construción, de bloques prefabricados, volvemos a atopar a clásica arcada na fachada principal. Xunto aos ocos deste lenzo, porta e fiestra, posúe de maneira simétrica dous vans nas fachadas laterais, un deles cegados. A simetría só se rompe cun pequeno oco a carón da fiestra cegada.

Veterinario da Cañiza

Xunto á casa de peóns, na Cañiza tamén atopamos outra construción xenérica, neste caso para o tratamento do gando vacún. Está na carballeira do Cacharado, no centro do pobo, antigo campo da feira.

Construída en cantaría e formigón, posúe cuberta a dúas augas, na fachada principal posúe o característico pórtico con triple arcada de medio punto.

Na actualidade é propiedade municipal e acolle a coñecida como “Tasca da Carballeira”, explotada mediante unha contrata nos meses de verán.

Casa de Peóns na Cañiza

Na Ponte de Aráns, nunha curva vella da estrada 531 da Cañiza, sitúase esta “Casilla de peones camineros”. A construción segue a mesma estrutura que o resto de casas vistas ata o momento: planta rectangular dunha soa altura, cuberta a dúas augas, cantaría, fachada con porta principal flanqueada por dúas fiestras, vans remarcados e cartel no lintel co nome. As únicas diferencias son que non posúe recebo nin cheminea, e que na parte posterior ten un engadido para gardar material e maquinaria.

Casa dos Tenreiro (Pontedeume)

  Circulando pola autoestrada Betanzos-Ferrol, á altura do concello de Pontedeume, chama a atención unha fermosa edificación que se entrevé a man dereita. Trátase da coñecida como “Casa Magdalena” ou, máis recentemente, como “de la linterna”, a raíz dunha novela publicada por Carlos de Castro Álvarez, profesor afincado na vila do Eume. Sitúase no lugar de Esteiro, na parroquia de Nogueirosa, á beira da estrada que leva cara as Fragas do Eume.
A casa foi mandada construír nos anos ’70 do século XIX pola familia Tenreiro Rodríguez, empresarios de Pontedeume. Presenta planta cuadrangular con tres alturas e baixo cuberta a catro augas cun lucernario no centro. Na fachada posterior, os vans da planta inferior semellan ser de medio punto, mentres que no primeiro e segundo piso ábrense portas de aire cunha distribución simétrica.

Pola contra, a fachada principal, na que se abre a porta de entrada flanqueada por pequenos vans, posúe menor altura e remátase cunha pequena campá. En canto ao interior, este organízase ao redor da escaleira que conduce á torre-miradoiro.

 No ano 1924, un dos propietarios do inmoble, o arquitecto Antonio Tenreiro, atopou no contorno da finca o coñecido como “Cudrifaz de Pontedeume” ou “Hermes Celta“. O achádego produciuse a raíz dunhas obras de desmonte para construír a estrada. Pero o inmoble agocha moi máis secretos no seu xardín. Un amplo espazo verde con mananciais, estanques, fontes e destacadas especies que constitúe un gran parque botánico. Entre todas as árbores son de salientar un teixo centenario e unha araucaria excelsa.

Veterinario de Gondomar

Grazas ás redes sociais e á axuda de Google Street View descubrín unha nova construción en Gondomar que responde á tipoloxía dos “veterinarios”. Ademais, pola súa situación, nunha carballeira e antiga feira, encaixa con outras das obras xa vistas.

Na actualidade, este antigo centro de inseminación alberga a Oficina de Turismo do Concello de Gondomar. O edificio, no exterior, presenta unha tripla arcada a modo de pórtico. Neste sitúase a entrada e abrense dous vans, igual que nos laterais. Pola contra, na fachada posterior posúe un engadido, probablemente froito da restauración.

Á falta dunha visita a Gondomar, as fotos que aquí poño proceden da páxina de facebook da Oficina de Turismo.

Muíño de Vento da Arousa

No Monte Pedrouzos da Illa de Arousa atópase outro muíño, pero de vento. Na actualidade está dentro dun recinto pechado, polo que só se deixa entrever a torre. Probablemente se tratara dun muíñofixo con cuberta xiratoria que, segundo algúns estudosos, se utilizaba cando o de mareas non funcionaba.
A única referencia histórica coñecida é a do dicionario Miñano, cando na entrada sobre Arousa recolle o seguinte “En esta isla hay … molinos harineros … y uno de viento muy útil para los pueblos del Grove y de la parte oriental de la ría”.
Construído en cantaría, posúe planta cilíndrica e dúas alturas. Na baixa, por un dos lados ábrese unha porta, mentres que polo outro hai unha entrada cegada. Pola contra, na planta alta abríanse tres fiestras, malia que unha tamén está tapiada. Debaixo desta, un pequeno oco rompe o ritmo da apertura dos vans. En canto á teitume actual, é de supoñer que se trata dunha cuberta plana de formigón, pois vense pequenos canos aliviadorios.
Este muíño de vento, xunto cos de Catoira, Valga e A Guarda, conforman un bo exemplo desta tipoloxía na provincia de Pontevedra.
Extracto do artigo “Os muíños e a Illa de Arousa” publicado na revista Dorna en xullo de 2010.
Máis información:
BAS LÓPEZ, Begoña: Muíños de Marés e de Vento en Galicia. Fundación Pedro Barrié de la Maza, A Coruña 1991.
Interrogatorio do Catastro do Marqués da Ensenada

Muíño de Mareas das Aceñas

O Muíño das Aceñas emprázase no oeste da Illa de Arousa, na enseada da Brava, entre a Punta Quilme e a Punta Revello. A alusión máis antiga que se relaciona coa súa existencia data de 1681, recolléndose nun documento os topónimos “Camiño as Aceñas”, “Mar das Aceñas” e “Lagoa das Aceñas”. Estas notas toponímicas contrastan coa ausencia de referencias nos foros redactados en 1609, o que fai pensar que a súa construción tivo lugar entre ámbalas dúas datas. Corrobora esta datación a presencia de certos elementos construtivos, como é o caso de trabateis ou tornachoivas sobre vans. No século XIX atopamos novos testemuños documentais, dunha banda, no dicionario de Miñano, na entrada “Arosa” onde se indica que En esta isla hay … molinos harineros en favor de la marea …; e doutra, no Boletín Oficial da Provincia de Pontevedra do 7 de outubro de 1842, menciona un establecimiento de molinos de marea
 
 A auga das mareas que pon o muíño en funcionamento acumúlase nunha presa durante a preamar. Pero esta das Aceñas posúe unha particularidade, pois presenta tres zonas diferentes comunicadas entre si. No muro da principal, situado na parte final da enseada, atópase o edificio. As outras dúas estaban á súa beira, construíndose en época máis recente un valado de ladrillo entre a presa maior e unha das anexas para reaproveitar o espazo como criadeiro de marisco. O valo da primeira posuía dúas comportas de madeira cuxo espazo, na actualidade, está cegado con cachotes.
O edificio, construído en cantaría, posúe tres alturas e está cuberto con tella plana a dúas augas. O baixo dedícase aos elementos motores, mentres que na principal están aos muíños e na cuberta á vivenda, hoxe en desuso. No que respecta á planta terrea, o espazo interior dividíase á metade, con dúas moas en cada lado, das que só se conserva unha, xunto cun forno.
Era un muíño de maquía, no que o muiñeiro cobraba unha cunca de millo por cada ferrado que lle levaban a moer. Estivo en funcionamento até a década de 1980, sendo un dos últimos desta tipoloxía en activo.
En Galicia hai documentados un total de catorce muíños de mar, dos que curiosamente tres se atopan nesta ría. Así, xunto ao da Arousa, en Catoira está o do Machón, na desembocadura do río Ulla; e en Cambados o da Seca, entre as puntas de Tragove e Fefiñáns.

Extracto do artigo “Os muíños e a Illa de Arousa” publicado na revista Dorna en xullo de 2010.

Máis información:
BAS LÓPEZ, Begoña: Muíños de Marés e de Vento en Galicia. Fundación Pedro Barrié de la Maza, A Coruña 1991.
Interrogatorio do Catastro do Marqués da Ensenada

Tampa da Cova da Moura (Noia)

A Couva da Moura é unha anta situada na parroquia noiesa de Argalo. A estrutura megalítica componse de sete esteos na cámara e dous no corredor. Así, pertencería ao grupo de dolmens de cámara poligonal con tendencia circular, corredor curto e entrada estreita.

Cova da Moura (Argalo)

No verán de 1980 foi obxecto dunha intervención arqueolóxica dirixida por Carlos García Martínez. Nela atopáronse máis dunha ducia de puntas de frecha, machados, cerámica e mesmo un coitelo de sílex. Porén, xa naquela década non posuía a lousa cobertoira. Unha tampa sobre a que Murguía tiña dito que se atopaba nun lugar próximo. E curiosamente, a menos dun quilómetro podemos ver unha pedra chantada na entrada do CEIP Felipe de Castro da que a veciñanza afirma que se trata da tapa do tamén coñecido como Dolmen de Argalo.

Posible tampa da anta nun colexio próximo

Para máis información ver: AGRAFOXO PÉREZ, Xerardo: “Prehistoria e arqueoloxía da terra da Barbanza”. Noia 1986.

Casa de Peóns de Sarandós (Abegondo)

Nunha pequena vía de apenas 5 quilómetros, a estrada AC-222, sitúase unha casa de legoeiros de Abegondo. O lugar aparece no topográfico denominado como “A Casilla”, topónimo que pode facer referencia a esta tipoloxía de vivendas-almacéns.

Construída en cachotaría e revestida salvo os marcos dos vans, está tellada a dúas augas con uralita. Nun dos lados da cuberta érguese unha cheminea de ladrillo, con restos de recebo. O estado de conservación non é bo, estando afectada por uns castiñeiros que se lle botan enriba.